भागवत पौडेल
सामुदायीक विद्यालय एउटा सार्वजनिक निकाय हो । सार्वजनिक निकाय भएको कारण विद्यालयका हरेक कृर्याकलापहरु पारदर्सी, चुस्त ,दुरुस्त एवं कानुन सम्मत हुनु पर्दछ । विद्यालयको समग्र विकासमा आर्थिक श्रोतको महत्वपुर्ण भुमिका रहन्छ । विद्यालयले उपलव्ध श्रोत साधनको उच्चतम उपयोग एवं विद्यालयमा वित्तिय शुसासन,पारदर्शिता तथा व्यवस्थापनमा सुधार ल्याई गुणस्तरिय शिक्षाको प्रत्याभुत गर्नु विद्यालय आर्थिक व्यवस्थापनको प्रमुख उद्धेश्य रहन्छ । प्र.अ.ले विद्यालयमा श्रोतसाधन जुटाउन विभिन्न निकाय एवं समुदायमा निरन्तर पहल गर्नुपर्ने हुन्छ । श्रोत साधनको अधिकतम एवं बहु उपयोगमा ध्यान दिनु पर्दछ । पारदर्शि एवं सहभागितामुलक व्यवस्थापनले विद्यालय प्रति सकारात्मक धारणा निर्माण हुन्छ ।

विद्यालयको श्रोत साधन गुणस्तरिय शिक्षाको प्रत्याभुति हुनेगरी परिचालन गरिनुपर्दछ , जसवाट विद्यालयप्रति सहयोग र विश्वासको वातावरण निर्माण हुन्छ ।यसको साथै विद्यालयको श्रोत साधन मितव्ययी, औचित्यपुर्ण, पारदर्शी एवम प्रभाावकारी ढंगले परिचालन र प्रचलति आर्थिक ऐन ,नियम र कानुनको परिधी भित्र रहि खर्च गर्नै र प्रचलित शिक्षा ऐन र आर्थिक ऐनमा तोकिए अनुसार श्रेस्था राख्ने,राख्न लगाउने सामाजिक परिक्षण, लेखा परिक्षण गराउने मुख्य दायीत्व प्रधानाधयापक हुन्छ ।यहां खासगरी विद्यालयमा प्राप्त हुने सरकारी अनुदानहरु,विद्यालयको आन्तरीक श्रोत वाट प्राप्त रकम कानुन सम्मत तरीकाले खर्च गर्ने कार्यविधि , त्यसको वैधताको परिक्षण , अभिलेखिकरण, कर कट्टी ,सम्पतीको ह्रास कट्टी, दैनिक भ्रमण भङ्खाा लगायतका विषयमा प्रचलित आर्थिक ऐन नियममा भएको व्यवस्थाका आधारमा चर्चा गरिएको छ ।

विद्यालयमा ,विद्यालय अनुदान व्यवस्थापन निर्देशिका २०७४ अनुसार निम्न अनुदानहरु प्राप्त हुने व्यवस्था गरिएको छ । १)ससर्त आधारभुत अनुदान २)एकमुस्ट अनुदान ३)विज्ञान विषय सन्चालन अनुदान ४)प्रविधिक तथा व्यावसायीक शिक्षा सन्चालन अनुदान ५)नमुना विद्यालय प्रवर्दन अनुदान ६)एक मात्र शिक्षक भएका विदालयलाइ अनुदान ७)वहुभाशिक शिक्षण गर्ने विद्यालयलाइ अनुदान ८)कार्यसम्पादनमा आधारित अनुदान ९) विद्यालयको आन्तरीक श्रोत

यसरी प्राप्त अनुदान रकम सम्वन्धित आर्थिक वर्षको कार्यक्रम कार्यान्वयन निर्देशिका र प्रचलित आर्थिक ऐन नियमको परिधि भित्र रहि खर्च गर्ने र शिक्षा नियमावली २०५९ को अनुसचि २३ मा भएको व्यवस्था अनुसार दोहोरो श्रेस्था प्रणाली अन्तर्गत १० प्रकारका खातामा प्रविस्ट गर्नु पर्ने अनिवार्य गरिएको छ ।ति खाताहरु यस प्रकार रहेका छन । १) वजेट खाता २) आम्दानीको हिसाव खाता ३) खर्चको हिसाव खाता ४) नगदी खाता ५) वैक खाता ६) प्ोश्की खाता ७) जिन्शी खाता ८) मसिक आमदानी खर्चको विवरण खाता ९) शूल्क दर्ता किताव खाता १०) वासलात खाता । यसको साथै आर्थिक कारोवार चुस्त दुरुुस्त राख्न तपशिलका म.ले.प. फारमहरुको प्रयोगको व्यवस्था अनिवार्य गरिएको छ । १) गोश्वरा भौचर २) खरिद आदेश ३) वंैक नगदी किताव ४) नगदी रसिद ५) भ्रमण आदेश ६) भ्रमण विल ७)तलवी फारम ८) दाखिला प्रतिवेदन १०) हस्तान्त्रण फारम ११) खर्च फारम १२)डोर हाजिरी फारम १३)भ्रमण प्रतिवेदन १४) माग फारम ।

विद्यालयमा गरिने हरेक सार्वजनिक खर्च कानुन सम्मत,पारदर्शि ,उदेस्य उन्मुख हुनु पर्दछ जस्को लाग्ी तपशिको कार्यविधि अपनाउनु पर्ने व्यवस्था प्रचलित आर्थिक ऐन नियममा गरिएको छ । जुन यस प्रकार छ ।१)प्रत्येक आथर््िाक वर्ष शुरु हुनु भन्दा अगाडी आगामी वर्षको वजेट तयार गरी सो वि. व्य. स.वाट अनुमोदन गर्ने । २) निर्मित वजेटको परिधि भित्र रहि दैनिक हुने सामान्य खर्च (सानो नगदी कोष) वाहेक सवै निर्माण, मर्मत, खरिद वि.व्य.सवाट निर्णय गरी गर्ने ।३)क) उपभोक्ता समिति गठन गर्ने ३ख) लागत स्टीमेट तयार गर्ने ,४)उपभोक्ता समितिवाट काम गर्ने ५) वि.व्य.सवाट अनुमोदन गर्ने । ६) अनुगमन समितिवाट अनुगमन गर्ने । ७)प्राविधिक मुल्यांकन गराउने ।८)खर्च सार्वजनिक गर्ने । ९)बैंक मार्फत भुत्तानी दिने । १०)अभिलेख राख्ने (सम्पती तथा लेखा ) । ११ )सामाजिक परिक्षण गराउने १२ )लेखापरिक्षण गराउने १३) अभिभावक भेलावाट अनुमोदन गराउने १४) सरकारी अनुुदान सम्वन्धित शिर्षकमा खर्च गर्ने । १५ )तोकिएको शिर्षकमा विनियोजित वजेट कम या वचत भएमा वि.व्य.सको निर्णयवाट रकमान्तर गर्ने । १६ )आर्थिक वर्षको अन्तमा खातावन्दी गर्ने । १७ )उत्तरदायित्व वहन गर्ने १८) लिनुपर्ने र दिनुपर्ने हिसाव अडिट रिपोर्टमा समावेश गर्ने ।

त्यसै गरी सार्वजनिक खरिद नियमावली २०६४ अनुसार विद्यालयमा वस्तु तथा सेवा खरिद गर्दा अप्नाउनु पर्ने कार्यविधि यस प्रकार तोकिएको छ । १)खरिद समिति गठन २)खरिद निर्णय ३)लागत अनुमान ४)खरिद योजना ५)विक्रेताको सुची तयार गर्ने ६)खरिद सुचना प्रकाशन ७) खरिद सम्झौता ८) खरिद÷दाखिला प्रतिवेदन ९) खरिद समितिको निर्णय १०) गुणस्तर परिक्षण ११) वि.व्य.सवाट अनुमोदन १२) विल स्वीकृति १३)आर्थिक अभिलेख १४) जिन्सी अभिलेख १५) कर कट्टी १६) ए÷सी पेइ चेकवाट भुक्तानी ।यसको साथै यस नियमावली अनुसार वस्तु तथा सेवा खरिद को सिमा यस प्रकार तोकिएको छ ।१) १ लाख सम्म सिधै खरिद गर्न सकिने २) ५ लाख समम ३ वटा कोटेशन वाट खरिद गर्ने ३) ५ लाख देखि २० लाख सम्म १५ दिनको टेन्डर वाट खरिद गर्ने ४) २० लाख देखि माथि ३० दिनको टेन्डरवाट खरिद गर्ने ५) २५ लाख सम्म स्वदेशि घरेलु उद्योग वाट उत्पादित वस्तु सिधै खरिद गर्न सकिने ।६) १५ लाख सम्मको वस्तु रास्ट्रिय पत्रिकामा मुल्य प्रकासन भएको आधारमा सिधै खरिद गर्न सकिने ७) सार्वजनिक निकायको अधिकृत विक्रेतावाट सिधै खरिद गर्न सकिने ।८) १ करोड सम्म लागतको निर्माण कार्य उपभोक्ता समितीवाट गर्न सकिने ।

यसै गरी विद्यालयमा पारश्रिमिक भूकतानी गर्दा आयकर ऐन २०७६ को अनुसुचि १ मा भएको व्यवस्था अनुसार पारिश्रमिकमा आधारित कर यस प्रकार कट्टी गरी आन्तरिक राजस्व कार्यालयमा जम्मा गर्नु पर्ने हुन्छ ।

१)साामाजिक सुरक्षा कर ४ लाख सम्म १ प्रतिशत ।

२) ४ लाखदेखि ५ लाखको सम्म १० प्रतिशत ।

३) ५ लाखदेखि ७ लाखको सम्म २० प्रतिशत ।
४) ७ लाखदेखि २० लाखको सम्म ३० प्रतिशत ।
५) २० लाखदेखि माथि ३६ प्रतिशत ।
६) दम्पत्तिको हकमा ४ लाखदेखि ४.५० लाख सम्म १ प्रतिशत ।
७) ४.५० लाख देखि ५.५० लाख सम्म १० प्रतिशत ।
८) ५.५० लाखदेखि ७.५० लाखसम्म २० प्रतिशत ।
९) ७.५० लाखदेखि २० लाख सम्म ३० प्रतिशत ।१०) २० लाख देखि माथी ३६ प्रतिशत ।११)अन्य सवै प्रकारका आय र भूक्तानीमा १५ प्रतिशत आयकर लाग्ने ।१२) पारिश्रमिक कर कट्टी गर्दा कषंकोष,नालकोष,बचतवृद्धिकोष र २५ हजार सम्म जिवन विमा कट्टी गरी वाकी रकममा कर कट्टी गर्ने । कर भुक्तानीमा प्यान अनिवार्य गरिएको छ ।

यस्तेै वस्तु तथा सेवा खरिद गर्दा निम्न अनुसार कर कट्टी गरी राजस्व कार्यालयमा जम्मा गर्नु पर्दछ ।१)भ्याट विलमा सुरु मुल्यमा १.५ प्रतिशत अग्रीमकर २) भ्याट विलमा भ्याट रकम को ५० प्रतिशत ३) प्यान विलमा जम्मा मुल्यको १.५ प्रतिशत ४) ढुवानीमा १० प्रतिशत ५) विज्ञापनमा १५ प्रतिशत ६) घरवहालमा १० प्रतिशत ७) ज्याला भुत्तानीमा १ प्रतिशत (सामाजिक सेवा कर। ८) १ हजार सम्म सादा विल त्म्क् काट्न नपर्ने) ९) २० हजार सम्म प्यान विल पनि हुने १०) २० हजार माथि भ्याट विल चाहिने ११) सार्वजनिक निकायवाट खरिदमा अग्रिम कर काट्न नपर्ने ।१२)सार्वजनिक निकायवाट खरिदमा भ्याट विल नचाहिने ।१३) उपभोक्ता समितीवाट निर्माण कार्य गराउदा भ्याट विल नचाहिने१४) भ्याट नलाग्ने सामान खरिद गर्दा भ्याट विल नचाहिने १५)परामर्स सेवा खरिद गर्दा भ्याट विल नचाहिने १६) घर वहालमा लिदा भ्याट विल नचाहिने

विद्यलयको काममा विभिन्न स्थानमा काजमा खटिदा भ्रमण खर्च नियमावली २०६४ अनुसार दैनिक तथा भ्रमण भङ्खाा तपशिल अनुसार पाउने व्यवस्था गरिएको छ । १)भ््रामण आदेश दिने अधिकारी कार्यालय प्रमख वा एक तह माथीको अधिकारी हने व्यवस्था गरिएको छ ।२) दैनिक भङ्खाा अति विशिष्ट श्रेणि – ३००० (मन्त्री भन्दा माथी) ३)विशिष्टश्रेणि – २५०० ( सचिव वा सो भन्दा माथि) ४) दैनिक भङ्खाा प्रथमश्रेणि – २०००। (सह सचिव सरह ५) दैनिक भङ्खाा द्धितियश्रेणि – १६००।(अधिकृत द्धितिय र तृतिय ) ६) दैनिक भङ्खाा तृतिय श्रेणि १२०० –(नासु र खरिदार सरह) ७) दैनिक भङ्खाा चतुर्थ श्रेणि– १०००।

(कार्यालय सहयोगी) ८) घरवाट १५ कि. मि. को दूरि भन्दा वढीमा मात्र दैनिक भता पाइने ।९) २० कि. मि. भन्दा टाढा को कार्यालयमा सरुवा हूदा मात्र परिवार सहित दैनिक भङ्खाा पाइने १०) भ्रमाण गर्दा पकेट खर्च वढिमा एक मुस्ट रु .२००० मात्र पाइने ।११) हेटेल आवास खर्च नपाइने । १२) वाटाको म्याद वाहेक १४ दिन भन्दा बढि दैनिक भत्ता नपाउने १३) ७ दिन पछि ५० प्रतिशत मात्र दैनिक भङ्खाा पाइने १४) १ दिनको काममा २५ प्रतिशत मात्र दैनिक भङ्खाा पाउने १५) ७ दिन भन्दा वढि काज खटाउदा कारण खोल्नुपर्ने १६) भ्रमण वाट फर्कने दिनको दैनिक भङ्खाा २५ प्रतिशत मात्र पाइने ा१७) भ्रमण खर्च लागत अनुसार पाइने १८) १ हजार भन्दा कमको यातायातको साधनको टिकट पेश गर्नु नपर्ने ९) जहाजवाट यात्रा गरी खर्च पेस गर्दा टिकेट को साथ वोडिङ्ग पास अनिवार्य चाहिने ।२०) सामान्यतया जाहाज चढ्ने सुविधा अधिकृत कर्मचारीले मात्र पाइने। €

यसै गरी विदालयको सम्पति प्रत्येक वर्ष नियम अनुसार तपशिल अनुसार ह्रास कट्टी गरी अभिलेख व्यवस्थापन गर्नु पर्दछ ।१) भवन, स्टक्चर र स्थायी प्रकृतिका वनौटहरुमा ५ प्रतिशत २) कम्प्युटर,उपकरण,फर्निचर,फिक्चर,कार्यालय उपकरणमा २५ प्रतिशत ३)गाडि मोटरमा २० प्रतिशत ४)निर्माण उत्खनन उपकरणमा १५ प्रतिशत ५) अन्य सम्पत्तिमा : जम्मा लागत/प्रयोग वर्षको आधारमा गणना गर्ने ६)प्रत्येक वर्ष हसकट्टी र नष्ट भएको सम्पत्ति वि.व्य.स.को निर्णय गरी वासलात वाट हटाउने ।

लेखक : प्रधानाध्यापक
मा. वि. तुलसीपुर सेन्टर दाङ हुन् । 

प्रतिकृया

प्रतिकृया